AYVALIK’TA YAĞMUR HASADI UYGULAMASI SU SORUNUNA ÇÖZÜM OLABİLİR Mİ?

Bu konunun gündeme gelmesini sağlayan, öncelikle Ayvalık’ta temiz suya erişim sorunudur. Buna bir de kent nüfusunun artışını ve yazları gelen turistlerin varlığını eklersek sorunun vahametini kavramış oluruz.

Peki, Ayvalık, evlere kadar merkezi temiz su isale hattı döşenmediği 18. 19. Yüzyıllarda, 30 000’e ulaşan nüfusuyla, suya erişim için neler yapıyordu?

Onların geleneksel yöntemlerinden yararlanabilirmiyiz?

A.    YAĞMUR SUYU ELDE ETMENİN AYVALIK TARİHİ:

Ayvalık’ta evlerden önce sokaklarda ve kilise kapı veya bahçelerindeki çeşmelere, ilk kez 19. Yüzyıl ortalarında temiz su şebekesi döşenmeye başlamıştır. Çeşmeler, tapu kayıtlarında ve kitabelerde kendilerini göstermeye başlamışlardır. İlk çeşmenin kaydı 1839 yılını, Kazım Karabekir Mahallesindeki “Parmak Çeşme” ise 1881 tarihini göstermektedir. Kentin sokaklarında da bir dizi çeşmenin kurulduğunu çeşmelerin kendisinden ve sokak isimlerinden (çifte çeşme sokak) anlamaktayız. 19. Yüzyıllarda yapılmış olan kilise ve kilise okullarının çevresinde çeşme olma olasılığı yüksektir. Örneğin, Aya Triada kilisesinin avlusunda bir sarnıç, dört köşesinde kuyular ve sol yanında bir çeşme bulunmaktadır. Daha sonra bir kısmı camiye dönüştürülen kiliselerin alt yapısı kullanılmış ve 1928 yıllarıyla birlikte şadırvanlar kurulmuştur.

Ancak tüm evlere temiz su şebekesinin getirilmesi için 1960 yılını beklememiz gerekecektir. Ayvalık’taki ilk büyük içme suyu deposu Köpek çiftliği Bölgesinde 1960 yılında yapılmıştır. Bu depo, ilçenin su dağıtım şebekesi ile arasındaki en önemli altyapı unsuru olarak kabul edilmektedir. Cunda Adası, Şirinkent, Altınova, Çamlık gibi mahallelerdeki depoların yapım tarihi 1980 yılıdır.

Peki, Ayvalık’ta kurulmuş olan evler, kiliseler, camiler, fabrikalar, okullar, hastaneler,1960 yılına dek, temiz suyu nasıl elde ettiler? Çeşmeleri, arsalarındaki kuyuları ve yağmur hasadı ile elde ettikleri sarnıçları kullandılar.

En büyüğünden başlarsak, 19. Yüzyıl Ayvalık zeytinyağı fabrikalarının büyük çoğunluğunda yer altı sarnıçları mevcuttu. Bu, hem temizlik, üretim sürecindeki sıcak su ve buhar enerjisinin su deposu hem de yangın güvenliği açısından çok gerekliydi. Kırlangıç fabrikasının geniş sarnıç alanı ve Ertemli Sabunhanesinin sarnıç alanı örnek olarak gösterilebilir.

En küçük modül olan evlere geldiğinizde, temiz suyu elde etmenin iki yolunu biliyoruz. Birincisi genellikle bahçelerde yer alan kuyulardır. Yeraltı suyunu toplarlar. İkincisi de sarnıçlardır. İki tür sarnıç vardır.

Birinci tür sarnıçlar, zemin düzleminde dairesel bir delik olarak görünürler. Aslında kırma çatının tüm derelerinden gelen yağmur suyu, bir boruyla zemin kata gelmiş ve zemin kat döşemesinin içinden gizli olarak sarnıç gövdesine bağlanmıştır. Sarnıç gövdesi, yaklaşık 100 cm genişliğindedir. Sarnıçın duvarlarında harman tuğla kullanılır ve içi yalıtımlı bir sıva ile izole edilir. Suyun sarnıçtan alınmasında tulumba sistemi kullanılmaktadır. Bu  kuyu tipi sarnıçlar, tipik Ayvalık sıra evlerinde kullanılan bir sarnıç modelidir. Kapasite olarak tek başına, ailenin su tüketimi için yeterli olmadığı için kuyular ve çeşmelerle birlikte bir anlam ifade etmektedir.

İkinci tür sarnıçlar ise köşe evlerde ve müstakil evlerde kullanılmaktadır. Bu sarnıçlar, oda şeklinde olup yapının bodrum katında yer almaktadır. 4x4 veya 5x5 mt gibi plan ölçülerinde olup yararlı yüksekliği yaklaşık 4 mt’dir. Yığma taş veya harman tuğla ile inşa edilen duvarları, sıva ile yalıtılmıştır. Zemin katta bir kapı ile girilir. Bu sarnıçlar, rahatlıkla tüm evin temiz su gereksinimini yıl boyunca karşılayabilecek büyüklükte olup kuyuya ihtiyaçları yoktur.

Örnek olarak, Hayreddin Paşa Mahallesindeki Pazar yerinin arkasında bir müstakil ev olan Askev konağının zemin/bahçe katında   yer altı sarnıç odası yer almakta olup işlevsel olarak kullanılmamaktadır.

Barbaros caddesinde bir köşe ev olan Nesrin Backer’in evinde de zemin katta bir kapısı olan ve bodrum kata inen büyük bir sarnıç odası vardır. İşlevsel olarak kullanılmamaktadır.

Barbaros caddesindeki Maceron konağının zemin katında ise bir adet zemin kat sarnıçı bulunmaktadır.

Elbette, bu sarnıçlar, modern tip yağmur suyu elde etme yöntemlerini kullanmadıkları için günümüzde işlevsiz kalmaktadırlar.

Amacımız, Ayvalık kültür geleneğinin önemli bir parçası olan yağmur hasadı” sistemini çağdaş yöntemlerle Ayvalık’ta kullanmak ve temiz su elde etme için alternatif bir sürdürülebilir yolu kurmaktır.

  KUYU TİPİ SARNIÇLAR

 ASKEV KONAĞI SARNIÇI

NESRİN BACKER KONAĞI SARNIÇI

B.    YAĞMUR HASADININ ÜSTÜNLÜKLERİ NELERDİR?

*Projenin büyüklüğüne bağlı olmakla birlikte yatırım ve işletme maliyeti genelde düşüktür.

•İnşaatı ve işletilmesi kolaydır.

•Sorumluluk bireysel/tekil sistemler de mal sahibine aittir.

•Mevcut su temin sistemi ile bütünleştirilebilir.

•Sisteme uyumu kolaydır.

•Diğer su temin projeleri ile karşılaştırıldığında olumsuz çevresel etkileri daha azdır.

•Elde edilen su bedelsizdir.

•Elde edilen su kullanım yerine yakındır.

•Elde edilen su diğer su teminlerine kıyasla çok daha kalitelidir, arıtmaya gerek duymak sızın yeniden kullanılabilir.

•Mevcut su kaynaklarının korunmasına yardımcı olur.

•Acil durumlarda (deprem, ani susuzluk vb.) durumlarda rahatlıkla kullanılabilir.

•Sel riskini azaltarak alıcı ortamlara taşınacak kirlilik yükünü azaltır

C.    YAĞMUR SUYUNDAN NE KADAR TEMİZ SU ELDE EDİLİR?

Yağmur hasadı genel olarak konutların ve konut dışı tüm binaların çatılarından veya kamusal alanların zeminlerinden gelen yağmur suyunun depolanması anlamına gelmektedir.

Ayvalık’taki yıllık ortama yağış miktarı, Climate- Data.org verilerine göre 858 mm /yıl; Wheather-2- visit verilerine göre 740 mm /yıl’dır. Ortalama değeri 740 mm ile 858 mm arasından hesapladığımızda raporda kullanabileceğimiz değer 799 mm /yıl olarak ortaya çıkmaktadır. Emniyet katsayısı olarak 0,80 alınır.

100 m2 büyüklüğünde bir çatı tonsı olan evin hesabını yaptığımızda:

100 m2 x 799 litrex0.80= 63 920 litre= 63,92 ton /yıl su toplanabilir.

4 kişilik bir ailenin bu evde yaşadığı varsayılırsa 4x150 lt/kişi. Gün= 600 lt gün

Toplanan yağmur suyu ailenin 106 günlük su harcamalarını karşılamaktadır.

Bu da evin yıllık %30 su ihtiyacının karşılandığını göstermektedir.

Peki, söz konusu olan bir park yeri veya bir meydan ise ne kadar yağmur suyu toplarız ve nasıl kullanırız?

Genel olarak, kamusal alanlarda, ya peyzajın sulanması ya da yangına karşı İtfaiye araçlarına ait su tanklarının ve kentteki yangın hidrantlarının dolu ve basınçlı tutulması gerekmektedir.

Örnek olarak 1000 m2 kamusal bir alanın yağmur hasadını hesaplayalım.

1000 x 799 litre x0,80 = 639 200 litre = 639 ton/yıl su toplanabilir. Peyzaj alanını hesaba kattığımızda ve yıllık m2’de 650 lt. su tüketimi olduğu düşünüldüğünde, 1000 m2 alanın Yıllık tüketimi 650 000 lt olmaktadır. 

Bu da bize gösteriyor ki, yağmur hasadı, söz konusu yeşil peyzaj alanının %98’ini karşılamaktadır.

D.    YAĞMUR SUYU NASIL TOPLANIR VE FİLTRE EDİLİR?

Kültürel miras kapsamındaki evlerde mevcut sarnıç depolarının kullanılmasında yarar vardır. Ancak, hem kültürel miras kapsamındaki hem de dışındaki evlerde daha çağdaş yöntemlerin kullanılmasında yarar vardır. Gerek yapının bahçesinde gerekse yeraltında su toplama tankları kullanılabilir. Yeraltındaki tanklar betonarme strüktürle yapılabileceği gibi, bahçedeki zemin tankları ise galvaniz çelik, PVC veya paslanmaz çelik olarak kullanılabilir.

Çatılardan gelen yağmur inişleri de bu depolara aktarılır. Ancak, elde edilen su saf olamayacağı için mutlaka filtre edilmelidir.

Filtreleme, yağmur suyunun kullanımı için önemli bir koşul olan büyük miktarlarda kirleticinin sudan ayrılmasını sağlayan teknolojik bir işlemdir.

Çakıltaşı filtreleri hiçbir bakım masrafı gerektirmemektedir. Bu durum yeni filtre sistemlerindeki gelişmeyi göstermektedir. (yılda bir ya da iki kez temizleme gerektirir).

Kolayca temizlenebilen ancak yaprak, kum gibi kirleticilerin su tankına girmesini önleyen filtrelerin kullanılması önerilmektedir.

Yağmur suyu tesisatının kullanıldığı sistemler (tekli sistem) şebekenin yağmursuyu tesisatını beslediği sistemler olarak kategorize edilmektedir.

•Yağmur suyu tesisatı ile şebekenin birbirinden bağımsız olarak kullanıldığı sistemler (çiftlisistem)şeklinde farklı uygulama seçenekleri bulunmaktadır.

•Konut içerisinde basit bir yağmur suyu toplama sisteminde(teklisistem), çatıdan toplanan yağmursuyu, büyük parçaları tutan filtreden geçirildikten sonra yağmur suyu deposuna gelmektedir.

•Su, yağmur suyu deposundan çamaşır makinesi ya da tuvalet rezervuarı gibi konut içerisinde ihtiyaç duyulan alanlara pompalanmaktadır.

E.     YAĞMUR SUYU NERELERDE KULLANILIR?

·       Konut, Okul, Hastane, restoran vb. gibi yapılarda:

%35= Banyo/duş mahallerinde,

%30 = WC rezervuarlarında

%12= Çamaşır makinasında

%23= Yapının temizliği ve yangın söndürme gibi işlerde kullanılır.

·       Kamusal alanlardaki kullanım:

Peyzaj alanlarının sulanması

Yangın depolarının doldurulması

F.     YAĞMUR HASADI KONUSUNDA RESMİ KURUMLAR NE DİYOR?

Bakanlığın, Planlı Alanlar İmar Yönetmeliğinde Değişiklik yapılmasına Dair Yönetmelik 23-01-2021 tarihinde ve 13373 sayılı Resmi Gazetede yayımlanarak yürürlüğe girdi. Bu yönetmeliğe göre, kuraklık sorununun giderek artması dikkate alınarak, 2000 m2’den fazla parsellerdeki binaların yağmur suyunun bahçe sulama veya arıtılarak bina içi tesisatında kullanılması için zemin altındaki depolarda toplanmasıyla “Yağmur suyu toplama sisteminin” uygulanması kararlaştırıldı. Yönetmelikle belediyeler ve ruhsat vermeye yetkili diğer kurumlara, daha küçük parseller için de bu konuda zorunluluk getirebilmeleri yetkisi de verildi.

G.    AYVALIK’TA YAĞMUR HASADINI NASIL UYGULARIZ?

*Öncelikle, Ayvalık Belediyesi İmar müdürlüğü, yönetmeliğe göre tüm Kültürel miras kapsamındaki tarihi evlerdeki mevcut sarnıçların kullanılma zorunluluğu getirmelidir. Buna dönük, Su toplama projesi restorasyon projelerine dahil edilmeli ve yapımı denetlenmelidir.

Eğer tarihi evde bir sarnıç görülmediyse, çatı yağmur suyunun avluda yerleşmiş bir depoda toplanması ve evin içine dağıtımı projelendirilmelidir.

*Aynı müdürlük, tüm “Kültürel miras” dışı yapılarda yağmur suyunun toplanmasını zorunlu hale getirmeli, Proje Müellifi Makine mühendisi Mekanik Projeye “yağmur suyu toplama ve dağıtımını içeren mekanik projeyi” dahil etmelidir.

*Daha önce ruhsat almış olan yapılarda da bu sistemin kullanılmasını sağlamak üzere BASKİ ile görüşülerek, daire sahiplerine bazı teşvikler vermek suretiyle Yağmur suyu Toplama sistemi uygulanmalıdır.

Raporu düzenleyen:

Ayvalık için Siviller Platformu Danışma Kurulu

Yağmur Hasadı Çalışma Grubu

Oral Sözeri

Nicel Saygın

Aynur Turgut